Özürlülüğe Yaklaşım Modelleri
İki çeşit özürlülüğe yaklaşım modeli vardır: Tıbbi Model ve Sosyal Model
Tıbbi Model
Bu modelde özürlüler tıbbi rahatsızlıklarıyla veya özürleriyle tanımlanırlar. Tıbbi modele göre özürlülük bireysel olarak ele alınması gereken bir sorundur; kişiyi bakıma muhtaç olarak nitelendirir ve özürlülerin sistemli şekilde toplum tarafından dışlanmasını gerekçelendirir. Burada sorun toplumun sorunu değil, özürlünün bireysel sorunudur. Söz hakkı profesyonellere düşer, bireye ise ancak yardım eli uzatan uzmanların onaylayıp sunduğu alternatifler arasından seçim yapmak kalır.
Dünya Sağlık Örgütünün 1980 yılında hazırlamış olduğu Bozukluk, Yetiyitimi ve Engellerin Uluslararası Sınıflandırılması (International Classification of Impairments, Disabilities and Handicaps) tıbbi modelin bir açıklamasıdır. Bu sınıflandırmaya göre:
Bozukluk psikolojik, fizyolojik veya anatomik yapı veya işlev kaybı veya bozukluğudur.
Yetiyitimi bir işlevi bir insan için normal sayılan ölçüler dahilinde, bir bozukluk sonucu olarak kısıtlamaya uğraması veya yerine getirememesi.
Tıbbi Modelin Grafiği
Tıbbi Model bireyin yapamadıklarına odaklanır:
| Bozukluk | Yetiyitimi |
|---|---|
| Tekerlekli sandalye kullanan | merdiven çıkamıyor, sokağa çıkamıyor |
|
Görme bozukluğu olan |
“standart” boyutta basılmış olan yazıyı okuyamıyor |
| Sonradan edinilmiş beyin hasarı olan | başkaları kadar hızlı konuşamıyor |
Özürlüler genelde bu modeli red etmişlerdir. Kendilerini küçük hissetmelerine, yaşam becerilerini yitirmelerine, iyi eğitim almalarına engel olarak işsizliğin artmasına yol açtığını belirtmişlerdir. Bunların yanı sıra, daha da önemlisi tıbbi modelin aileleriyle, çevreleriyle ve genelde toplumla doğal bağlarını koparmalarını öngördüğünü öne sürmüşlerdir.
Sosyal Model
Altmışlı ve yetmişli yıllarda gruplar halinde biraraya gelen özürlüler toplum nezdindeki yerlerini, toplumun onlara bakışını ve kendilerine karşı tutumunu sorgulamaya başlamışlar. Bozukluk ve yetiyitimi kelimeleri için alternatif tanımlar geliştirilmiş ve böylece Sosyal Model’in alt yapısı hazırlanmıştır.
Bozukluk bireyde fiziksel, zihinsel veya duyusal bozukluk neticesi işlev kısıtlanmasıdır.
Yetiyitimi fiziksel veya sosyal engeller yüzünden toplumda diğer bireylerle eşit derecede normal yaşamın parçası olarak hareket etme şansının kısıtlanması veya kaybedilmesidir. (Barnes, 1994:2)
Yetiyitimi (özürlülük) artık bireysel değil, sosyal bir sorun olarak görülür. Özürlülük toplumun çoğunluğunun, yani belirgin bozuklukları olmayanların ihtiyaçlarını karşılamaya yönelmesiyle özürlülerin ihtiyaçlarını ayrı tutması ile ortaya çıkan bir durumdur.
Özürlülük hareketi ise, sorunun ‘tedavi’sinin toplumun yeniden yapılandırılmasıyla gerçekleşebileceği yönündedir. Bireye ve bozukluğuna odaklanan tıbbi ‘tedavi’lerden farklı olarak, bu yaklaşım gerçekleştirilebilir bir hedef saptar ve aynı zamanda herkesin de menfaatine hizmet eder. Bu yaklaşım, özürlülerin bireysel ve topluluk olarak dezavantajlarının tıpkı cinsel ayırımcılık, ırkçılık ve eşcinselliğe karşı ayırımcılık gibi temel toplumsal ayırımcılıktan kaynaklandığını öne sürer.
The social model focuses on ridding society of barriers, rather than relying on ‘curing’ people who have impairments:
Tıbbi Model ve Sosyal Modelin Karşılaştırması
| Tıbbi Model | Sosyal Model |
|---|---|
| Özürlülük kişisel bir trajedidir | Özürlülük toplumsal baskının yansımasıdır |
| Özürlülük kişisel bir sorundur | Özürlülük toplumsal bir sorundur |
| ‘Tedavi’ tıbbi yaklaşım ile gerçekleşebilir | Kişisel yardım grupları ve programları özürlülere son derece faydalıdır |
| Profesyonel tahakküm | Bireysel ve müşterek sorumluluk |
| Uzmanlık kalifiye profesyonellerin konusudur | Uzmanlık özürlülerin deneyimlerinde yatar |
| Özürlünün uyum göstermesi şartı | Özürlülerin tanınma hakkı |
| Bireysel ‘özürlü’ kimliği | Özürlülerin ortak kimliği |
| Özürlülerin bakım ihtiyaçları | Özürlülerin hakları |
| Profesyonellerin sözü geçer | Özürlülerin kendi seçimlerini yapabilme özgürlüğü |
| Özürlülük bir tedbir meselesidir | Özürlülük siyasal bir meseledir |
| Bireysel uyum | Toplumsal değişim |
Özürlülüğü Anlamak - Örnek Uygulamalar Rehberi'nin tam bir kopyasını indirmek için tıklayınız
Özürlülüğü Anlamak - Örnek Uygulamalar Rehberi'ne dönmek için tıklayınız
